donderdag 22 september 2011

Arbeitseinzats - Dwangarbeid

De zoektocht naar mijn Oop

Een jaar of 10 geleden ben ik op zoek gegaan naar de locatie waar mijn opa te werk gesteld was in de oorlogsjaren.
Ik had geen idee waar ik kon beginnen. Ik had zijn werkpas (arbeids-ausweis) en wat postkaartjes en het verhaal wat hij heeft meegemaakt.
Ik kon de plaats niet goed terugvinden, aangezien de Duitse bezetter de Poolse plaatsnamen hernoemde,
ze gaven er Duitse namen aan (hier een link naar een site waarop allerlei Duitse vernoemingen van Poolse plaatsen staan).






Nu, vele jaren later, en met veel hulp van instanties, familie en internetcollega’s kom ik al veel verder. Het internet was 10 jaar terug noniet goed gevuld, nu is dit sterk verbeterd waardoor je goed kunt zoeken, archieven kunt benaderen en informatie uit kan wisselen.
Ik ben nog niet klaar met mijn zoektocht, toch zal ik het verhaal vertellen en de weg aangeven die ik bewandeld heb zodat anderen wellicht hulp krijgen in de zoektocht naar hun voorvaderen die te werk gesteld zijn of mij kunnen aanvullen en helpen.


Hier is zijn verhaal, aangevuld met de verzamelde kennis;

Mijn Opa, Hendrik Hoogendoorn heeft in 1943 gehoor moeten geven aan de oproep van de Duitse bezetter voor de arbeitseinzats, ofwel dwangarbeid.
Hij had geen onderduikadres en geen keus dan zich aan te geven.

Na aangifte is hij op transport gezet en in Mannheim geregistreerd als werknemer.
Via Mannheim doorgezonden naar Künzendorf in geannexeerd Polen.
Hier werkte hij bij de firma SiGla, ofwel Sicherheitsglas g.m.b.h. Kunzendorf (N.-L.).
Hij vertelde dat hier ruiten voor bommenwerpers gemaakt werden.

Uit de brieven welke hij naar mijn oma zond heb ik gelezen dat er een mate van vrijheid was, en soldij. Zo ging hij met zijn werk kameraden naar een nabijgelegen stadje (Sorau) waar zij de bioscoop bezochten en beklommen meerdere malen een nabijgelegen bergtop de zogenoemde Schneekoppe in het Reuzengebergte. En hij had een zelfgemaakte “Hawaï gitaar” bij hem waarop waarschijnlijk in de avonduren deuntjes gespeeld werden.


Één maal per week mochten ze onder de douche maar de moesten eerst Russische vrouwen uit het gebouw jagen die ervoor aan de beurt waren om zich te wassen, hier vertelde hij met plezier over.

In 1945 kwam het Russische leger in de buurt van de fabriek en vertrokken medewerkers en bewakers.
Mijn opa en zijn kameraden waren op de hoogte van het gevaar en vertrokken ook uit het verlaten kamp.
Ze zijn tussen treinwagons in naar Dresden gereisd. We weten nu welk drama zich daar zou gaan afspelen, zij nog niet.

In Dresden was hij getuige van de bombardementen en de vuurstormen. Ze waren in een deel van de stad wat niet geraakt was en besloten om te gaan kijken in het andere deel van de stad wat in brand stond.
Nadat het bombardement afgelopen was, zijn ze te voet naar het getroffen deel gelopen.
Op dit moment werd het net achtergelaten deel van de stad gebombardeerd.
Hun nieuwsgierigheid bracht geluk!

Doch weet ik dat het hels voor hem geweest is, na de oorlog werd hij nog in doodsangst wakker door angstdromen over bombardementen.

Sindsdien was hij boos op de Engelsen! (echt mijn Oop!)
Ze hadden zijn gitaar vernield met de bommen en vuurstormen!!

Vanuit deze chaos is het hem gelukt in Oostenrijk te geraken waar hij in Mittersil opgenomen is door “Oom” Peter. Deze goede man gaf hem onderdak, een schuiladres en bezorgde hem werk bij de Blizzard Ski fabriek.
Hier heeft gewerkt tot het einde van de oorlog. Hij is met de trein van Mittersil naar München - Mannheim - Maastricht - Hasselt- Eindhoven en Amersfoort in Nederland terechtgekomen waar hij als “goed” gekeurd werd. Dus geen NSB’er, Wehrmacht soldaat of spion.




Na de oorlog heb ik “Oom” Peter ook nog ontmoet en ben in Mittersil geweest.
Mijn grootouders stuurde elk jaar een doos lekkere sigaren naar hem toe uit dank voor zijn hulp.
De beste man is in de 90 geworden en nu al enkele jaren terug overleden.

Mijn Opa is ooit benaderd door iemand uit zijn barak maar hij wilde er niets van weten.
De beste man werd uitgefoeterd en is begrijpelijk niet meer langs geweest.
In zijn brieven spreekt hij over Wannaar, Boone, Slagboom en van Leest, doch wie het is, geen idee de persoon kwam uit Utrecht.

Het werkkamp of fabriek van Sigla is nog steeds niet goed te vinden in de geschiedenis. Er bestaan lijsten met werkkampen en bedrijven, sommige gekoppeld aan websites of informatiepunten, helaas Sigla niet.

Ik vond wel een lijst waarin namen van dorpen in Duitse bezetting hernoemt zijn naar de originele naam.
Hierdoor kreeg ik het vermoeden dan Künzendorf nu Kunice heeft en Sorau, Zary heet in Polen.
Op kaarten zag ik niets wat op een werkkamp locatie zou kunnen duiden. Sorau heeft een afdeling van de Focke-Wulf gehad, een vliegtuigfabriek. Deze is door de geallieerde destijds gebombardeerd.

Sigla Fabriek
Na een paar jaar gezocht te hebben zonder resultaat, liet ik het naar de achtergrond drijven. Totdat ik ging trouwen.
Bij mijn intake gesprek kwam er naar voren dat onze ambtenaar vrijwilliger is bij het verzetsmuseum in Gouda.
Hij kon me vertellen dat ik mijn vraag wel eens bij het NIOD achter kon laten.
Het NIOD staat voor Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie.

Ik heb het NIOD aangesproken, ik dacht toen nog dat mijn opa misschien wel aan de dodenmarsen moest meedoen.
Na een gesprek later in de tijd kwam naar boven dat hij tussen treinwagons in gereisd had, en gelukkig niet mee deed aan de dodenmarsen, deze vraag heb ik nog wel aan het NIOD gesteld.
Helaas kon het NIOD me niet direct op weg helpen, zie hier het antwoord;


Geachte heer,

 Het NIOD ontvangt dagelijks vele verzoeken om informatie. Daardoor kan het voorkomen, zoals in uw geval, dat u enige tijd op antwoord moet wachten.
Kurzendorf behoorde tot de gemeente Sorau en lag tijdens de Tweede Wereldoorlog in Neder-Silezië, destijds Duits grondgebied, nu in Polen. Hansdorf lag daar ook in de regio. Sorau heet tegenwoordig Żary. Wat de huidige Poolse namen zijn van de dorpjes Kurzendorf en Hansdorf is mij niet duidelijk geworden. Ik heb beide dorpen vergelijkenderwijs tussen kaarten van destijds en nu niet terug kunnen vinden. Over het bedrijf Siglas heb ik helaas ook niets terug kunnen vinden. Hoogst waarschijnlijk heeft uw opa niet in de ‘werkkamp’ in de meest gebruikte definitie van dat woord gezeten. Dwangarbeiders werden vaak gezamenlijk ondergebracht in een huis of bij een familie ingekwartierd. Het kan natuurlijk wel zo zijn dat de dwangarbeiders van de Siglas fabriek werden ondergebracht in barakken of iets van dien aard. Maar helaas, we weten niets van de omstandigheden in Kurzendorf en Hansdorf. 

 De term dodenmarsen is van toepassing op de ontruiming van concentratie- en vernietingskampen tijdens de laatste stadia van de oorlog. Gevangenen moesten vanuit meest oostelijke door de Duitsers bezette gebieden, vóór de Russische troepen uit en onder barre omstandigheden (vaak geen of nauwelijks eten en al ernstig verzwakt of ziek geworden tijdens hun internering), naar andere kampen en plaatsen marcheren die meer westelijk gelegen waren. Bij deze dodenmarsen vielen, zoals het woord al zegt, vele doden. Uw opa heeft niet zo’n mars deelgenomen, aangezien hij niet in een concentratie- of vernietingskamp heeft gezeten.
 Mogelijk kunt u meer informatie over uw opa verkrijgen bij het Nederlandse Rode Kruis, afdeling Oorlogsnazorg (http://www.rodekruis.nl/Content/Nationale_hulp/Oorlogsarchief).

e-mail: oorlogsnazorg@redcross.nl

 Hier bevinden zich onder andere documenten met betrekking tot de "Krankenkasse", de medische registratie van dwangarbeiders (vergelijk: ziekenfonds). Wellicht kunnen de medewerkers daar u meer over zijn wederwaardigheden vertellen.

 Met vriendelijke groet,
 NIOD
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust-, en Genocidestudies


Ze vertelde dat ik het goed had met de Duits – Poolse vertaling van de stadsnamen.
En gaven me een volgende stap aan. Ze adviseerde mij om de afdeling Oorlogsnazorg van het Rode Kruis aan te spreken.
Te werk gestelde hadden een soort ziekenfonds en waren dus geregistreerd bij het Rode Kruis.

Advertentie van Sigla


Ik heb direct het Rode Kruis aangesproken, zie hier hun antwoord:


Geachte heer,

Tot mijn spijt moet ik u meedelen dat ik in ons oorlogsarchief geen informatie over uw grootvader heb kunnen vinden.
De fabriek waar uw grootvader te werk is gesteld, ligt in de buurt van het huidige Poolse Zary. Normaal gesproken werden de dwangarbeiders in een bij de fabriek gelegen Lager ondergebracht. De omstandigheden waren zeer wisselend.
Op 13 februari 1945 hoorden de inwoners van Zary het bulderen van de Russische kanonnen. Uw beschrijving van de vlucht naar Dresden en vervolgens het bombardement komt overeen met de historische informatie: Dresden is op 14 februari 1945 gebombardeerd.
Helaas kan ik u geen nieuwe feiten omtrent het verblijf van uw grootvader in Duitsland melden.

Met vriendelijke groet,
Oorlogsnazorg
Het Nederlandse Rode Kruis 


Weer nul op rekest, nou niet helemaal waar, elke keer krijg ik nieuwe informatie en word verder geholpen naar een andere instantie waar ik mijn vraag kwijt kan. in de een 2e korte email van het Rode Kruis verwijzen zij me naar ITS arolsen.


ITS staat voor International Tracing Service en is bedoeld om mensen op te sporen.
Zij hebben, in het Engels, een online aanvraagformulier waarin allerlei gegevens van de persoon moet worden opgegeven en natuurlijk het achtergrond verhaal van de persoon, voor zover dat dit bekend is.

ITS heeft lijst van Duitse bedijven waar met dwangarbeiders, politieke gevangenen, krijgsgevangenen etc. te werk zijn gesteld.
De lijst is door ITS na de oorlog opgesteld en wordt met 700 bedrijven nog steeds als meest compleet beschouwt.
Zie hier de link

Nogmaals een week of 8 wachten. Dan komt er antwoord.
ITS zend een brief naar je huis toe. Bij mij staat er in de brief dat ze niets hebben kunnen vinden over de werk en slaaplocatie van mijn Opa en ze hebben geen gegevens van Sigla uit deze periode kunnen achterhalen.

Ok, nu wordt het wel een beetje vervelend, weer niets.
Doch ze melden dat hij in Mannheim geregistreerd staat, daar kan ik nog naar schrijven, en ze geven gegevens mee van een Pools archief.


Er schoot me te binnen dat mijn opa en oma na de val van het ijzeren gordijn direct naar Polen gegaan zijn, ik had een goed idee waarom dat was.
Aan mijn oma de fotoboeken opgevraagd uit deze periode en raak.
Er staan foto’s in van de locatie waar de baraken hadden gestaan. En ook de vernieuwde fabriek.
Helaas is er niets meer te zien op de foto's bij de baraken, een braak liggend veld tussen de huizen in.
De fabriek is vernieuwd en er is niet terug te vinden van de oorlogsperiode. (zie foto’s)

Ik ben opzoek gegaan naar de gegevens van de fabriek, en ze via de mail gevraagd of er informatie uit deze periode beschikbaar is. Er is juist een boek uitgekomen over de glasindustrie in deze regio over een periode van 500 jaar, waarin ook naar Sigla verwezen wordt, zo antwoorde zij, en ben doorverwezen naar het hoofdkantoor te Wernberg-Köblitz.


FLACHGLAS Wernberg, zo heet het bedrijf nu, heeft helaas geen informatie voor me. Ik heb via amazone duitsland het boek weten te bemachtigen. Het is een mooi boek, het Sigla deel wat ik zoek is klein, de oude foto van de fabriek staat is erin opgenomen. Over de oorlogjaren verteld het boek het volgende:


In Duitsland zijn er in de loop van de geschiedenis vele glasblazers geweest, er is een rijke historie in de ontwikkeling van het glas en de bedrijven.
Deze zogenaamde glashütte zijn op een bepaald moment gefuseerd tot enkele grote bedrijven.
Zo is in 1937 een drietal bedrijven gefuseerd, één hiervan was de glasfabriek in Künzendorf.
Het resulteerde in Künzendorf tot, “Deutsche Tafelglas AG Fürth (Bayern), Werk Kunzendorf,Maschinenglasfabrik,“.
Ze hadden een filiaal op de Lohser Straße 3; Kunzendorf; Sorau; 1937.




De vraag naar glas liep in de oorlog hoog op door de vraag voor ruiten van vliegtuigen en voertuigen. De vraag nam “explosief” toe door de bombardementen van de geallieerde op de Duitse steden en industrie.
Al vanaf 1940 gebruikte de glasindustrie een mengelmoes van dwangarbeiders en krijgsgevangen in de glasindustrie om de tekorten aan werknemers op te vangen.
De Duitse glasarbeiders zelf werden ingezet in de legers van Hitler.
Erg gewild waren de Franse en Belgische arbeiders voor het simpele werk in de glasfabrieken.
De Oost Europese dwangarbeiders werden vooral ingezet voor het repareren van de fabrieken ten gevolge van bomschade.

De aantallen van buitenlandse arbeiders namen zulke hogen getallen in er bijvoorbeeld in Torgau al met 46% dwangarbeider / krijgsgevangen werd gewerkt.
In maart 1945 bestond de glasindustrie uit 50% dwangarbeider / krijgsgevangen.
De afkomst van de arbeiders verschilt van joden, Russische krijgsgevangen, Franse krijgsgevangen, arbeiders uit de Balkan en ook Russische vrouwen werden ingezet.


De glasfabrieken werden net als alle Duitse industrie gebombardeerd. Gelsenkirchen werd in 1943 meerdere als doel gekozen. In 1945 werd de fabriek zo ernstig beschadigd dat deze gesloten moest worden.

 

De vestiging Hermansthal werd in januari 1945 door het Russische leger ingenomen en Künzendorf en Brunn vielen in april 1945 in Russische handen.
In het westen vielen 5 grote glasfabrieken in handen van de Amerikanen.

Het aantal werknemers in Künzendorf betrof 255 (276 volgens I.T.S.) en daarmee is de fabriek in Künzendorf nummer 6 van de 9 grote fabrieken in de glasindustrie van Duitsland.
In Künzendorf werd KUDO gemaakt. KUDO staat voor Künzendorf Doppelglas. Twee glasplaten met een kleeflaag ertussen waardoor het wegspringen van glassplinter sterk verminderd wordt.

Na de oorlog heeft de glasindustrie een doorstart gemaakt in west Duitsland waarbij de merknaam Sigla nog tot in de jaren ’70 gehanteerd is. Het is gebruikt in de auto industrie voor o.a. Volkswagen kever en de busjes, en Porsche.



De aanwezigheid van de Russische vrouwen in de glasfabriek wordt hier verklaard. Het verlaten van de fabriek komt ook overeen met de periode waarin het het Russische leger nadert.
Veel algemeen nieuws, helaas niet specifiek over de fabriek in Künzendorf.

Ondertussen heb ik mijn vraag ook achtergelaten op het Axisforum om te kijken of er onder de andere hobby historici kennis van deze locatie aanwezig is.
Binnen 2 uur kreeg ik antwoord op mijn vraag; (zie hier de post)

Ik kreeg internet pagina’s aangereikt, kaarten uit de periode, met de Sigla glasfabriek erop en zelf locaties waar ik kaarten kan kopen. Een link naar een Poolse wiki pagina over de stad Kunice, een link naar het stadsportaal van Zary (ook Pools). Zelfs het adres werd aangereikt; Sicherheitsglas Gmbh, Sicherheitsglasfabrik in de Siegfried Kasche strasse 4 te Kunzendorf Sorau uit een telefoonboek van 1937.



WOW! Dank je wel leden van het Axishistory forum, Torsten, Piotr Mikołajski en History1.


Ik heb een Poolse vertaling van het stuk nodig om het archief in Polen aan te spreken, zoals aanbevolen door ITS.
Fabian mijn Oostenrijkse vriend heeft het stuk voor me in het Duits vertaald, ik kan nu het registratiekantoor in Mannheim proberen aan te spreken. Veel dank voor de vertaling Fabian.


Update, 20 december 2011,

Ik heb net een poolse vertaling van Eva (Ewa in het Pools) ontvangen., en direct het poolse staats archief aangesproken in "Zielona Gora". Zielona Gora staat voor groene berg.
Het aanpreken van dit archief was aangeraden door ITS, en ik hoop een antwoord binnen 8 to 12 weken te ontvangen. De gemeente Zary is aangesloten bij dit archief.



Update, 5 mei 2012,

Ik heb een antwoord ontvangen van het Poolse archief in Zielona Góra, helaas hebben ze geen informatie over Sigla, ze melden dat Kunicach nu onder de gemeente Żary valt en dat hier nog steeds actieve glasfabrieken aanwezig zijn.  De email is door de directeur van het archief "Dr. Tadeusz Dzwonkowski" beantwoord.

2 Januari dit jaar is er plotseling hoop.
Een anonieme lezer meldt zich op onze Engelstalige website en laat email adressen en ideeën achter.
Hij verteld ook wat Hansdorf is, dit staat op één van de anscusichtkaarten vermeldt. Het is een naastgelegen dorp.
Hij brengt me op de hoogte van 3 locale geschiedkundige, en meld dat er in Brandenburg Duitsland een archief is.

Ik heb de Duitse en Poolse brieven klaarliggen dus ik spreek direct alle opties aan.
Het Landeshauptarchiv Brandenburg reageert vrij snel, binnen een week, helaas hebben ze geen informatie, doch ze verwijzen me naar het hoofd archief in Berlijn om informatie over het bedrijf te verkrijgen.

Het federale archief in Berlijn reageert ook vrij snel, al binnen een paar dagen.
(onderstaande is vertaald met een zoekmachine en niet 100% Nederlands, maar de bedoeling is redelijk te begrijpen)

Onderzoek volgens documenten op de veiligheidsglas GmbH Kunzendorf ik heb slechts een paar keer kunnen vinden, bijlage zijn aangesloten, uittreksels uit het register Reich operaties voor bewapening en oorlog productie (BArch, R 3 / 2001), evenals de ingangen in de gids van vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid.
De nationale zakelijke inschrijving is een machine in de werkgroep op de rapportage van het Reich ministerie van bewapening en oorlog productie, een resulterende bestand bedekt de operaties van de Imperial groep van industrie, deze was er in eerste plaats voor bewapening economische belangstelling. De primaire informatie over het productie profiel, gebied en aantal werkzame personen en stelt de verantwoordelijke exploitant aan. Ik heb ook een uitleg van de indexkaarten toegevoegd.

Hier een toegevoegd document: (in de fotosectie van dit stuk staan alle bijlage om in te zien)


De informatie is me deels duidelijk, het vraagt nog wat uitzoekwerk.


Eén van de email adressen van de Poolse lokale geschiedkundige werkt niet, de email komt direct terug.
De ander reageert in eerste instantie niet, doch ik vind deze persoon ook op Facebook terug.
Na contact hebben gemaakt met uitleg gegeven te hebben zegt Rafal dat hij zijn best voor me zal doen om informatie te vinden,

De derde is Arek, hij vermeldt dat de barakken niet meer bestaan, ze zijn in jaren na de oorlog ontmanteld / verwijderd. Vermoedelijke tussen 1945 en 1950.
Ook vermeld hij dat hij bang is dat er geen documentatie meer bestaat in de archieven.
Hij sluit af dat hij mij in gedachte zal houden bij verder onderzoek in zijn werk en mij op de hoogte houd als hij nieuws te melden heeft.

Hij stuurt mij het bekende kaartje toe van Kunzendorf waarop de locatie van de glasfabriek Sigla staat, maar .. hierop geeft hij 2 locaties aan waar barakken stonden!!

1 - Sigla Fabriek
2 - Locatie van de barakken
3-  De 2e locatie van barakken





Op dit moment wacht ik nog op antwoord van Rafael, en ben aan het zoeken in het locale archief bij mij in de regio, het groene hart archief.
En ik wil nog bekijken of ik het archief in Mannheim kan aanspreken.

Link naar foto album met alle brieven, foto's en documenten.


Volgorde van aanspreken instanties en hulpbronnen.

-    Familie en vrienden (probeer iedereen, vele weten meer dan één)
-    NIOD
-    Rode Kruis Oorlogsnazorg
-    ITS Arolsen
-    Flachglas Wernberg-Köblitz (de Sigla fabriek in huidige tijd)
-    Axisforum
-    Pools Archief, Zielona Gora (Pools), Het lokale archief in Zary valt hieronder
-    Landeshauptarchiv Brandenburg
-    Federale archieven in Berlijn
-    Lokale geschiedkundige
-    Lokaal archief groene hart


Email adressen;

- NIOD
info@niod.nl

- Rode Kruis
oorlogsnazorg@redcross.nl

- ITS Arolsen
email@its-arolsen.org

- Landeshauptarchiv Brandenburg
poststelle@blha.brandenburg.de

- Federaal archief Berlijn
http://www.bundesarchiv.de/service/kontakt/index.html.de

- Pools Archief, Zielona Gora
zary@archiwum.zgora.pl

- Lokaal archief Groene hart
middenholland@groenehartarchieven.nl



Infosites:

Documentatiegroep 40-45
Dwangarbeid
Dwangarbeid startpagina
Link naar de lijst met Duitse bedrijven van ITS
Lijst van Duitse namen voor Poolse steden en dorpen



Link naar foto album

2 opmerkingen:

  1. Mijn vader en twee van zijn broers werden in 1943 van straat "opgepakt" en naar het Duitse Münster getransporteerd voor de Arbeitseinsatz. Mijn vader kwam in 1946 terug vanuit Polen/Rusland evenals één van zijn broers. De andere broer nam (al dan niet gedwongen, dat is niet bekend), vanuit de Arbeitseinsatz dienst bij de 5.SS Pantzerbrigade Wiking en is sinds 5 mei 1945 vermist na de veldslag in de buurt van het Oostenrijkse Graz. Hij is bij het Rode Kruis officieel als vermist geregistreerd. Hij heeft, ten tijde van de Arbeitseinsatz, korte tijd bij een boer in het Duitse Grefrath gewerkt. Die boerderij is nog steeds in het bezit van een klein- of achterkleinzoon van de toenmalige eigenaar. Helaas was niemand van de beste familie bereid om over die tijd te praten. ook werd ik nieuwsgierig naar mogelijke dossiers van mijn vader over de Arbeitseinsatz, maar noch het Rode Kruis, noch ITS Arolsen konden mij nadere informatie geven, omdat ze er geen dossiers van hadden. Mogelijk dat alles door de Duitsers vernietig is geworden, toen het einde van de oorlog in zicht was. Jammer :(

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Dank je wel voor je aanvulling Chrit, ik heb je een PM verstuurd met opties waar je wellicht informatie kan krijgen.
    In Duitsland is de internationale druk vanuit de tweede wereldoorlog nog steeds erg groot, de schaamte is opgelegd bij de naoorlogse generatie. Hierdoor zijn niet alle bereid om te spreken.
    p.s. probeer ook de lokale archieven in Münster te vinden en aan te spreken.

    BeantwoordenVerwijderen